Rasa bydła Girolando należy do najbardziej interesujących przykładów nowoczesnej hodowli, łączącej wysoką produkcję mleka z dobrą wydajnością rzeźną oraz niezwykłą odpornością na trudne warunki klimatyczne. Wywodząc się z Brazylii, bydło to szybko zwróciło uwagę hodowców na innych kontynentach, którzy poszukują zwierząt dobrze radzących sobie w tropikach i strefach podzwrotnikowych. Charakterystyczne połączenie genów bydła europejskiego i zebu sprawia, że Girolando doskonale wpisuje się w wymagania nowoczesnych gospodarstw: jest wydajne, stosunkowo długowieczne, a przy tym dobrze adaptuje się do ekstensywnych systemów żywienia. Wraz z rozwojem rynku mleka w ciepłych regionach świata rośnie zainteresowanie tą rasą jako uniwersalnym rozwiązaniem łączącym produkcję mleka, mięsa oraz wysoką odporność na choroby i pasożyty.

Pochodzenie i historia powstania rasy Girolando

Rasa Girolando wywodzi się z Brazylii i jest klasycznym przykładem celowej krzyżówki pomiędzy bydłem mlecznym pochodzącym z Europy a bydłem z grupy zebu, przystosowanym do gorącego klimatu. Kluczowymi rasami założycielskimi były holsztyno-fryzyjska (Holstein-Friesian) oraz gir – jedna z najważniejszych ras zebu w Ameryce Południowej. Właśnie od tej kombinacji pochodzi nazwa rasy: „Giro–” od gir i „–lando” od holsztyno-fryzyjskiej, często nazywanej w Brazylii holandesa lub holandês.

Początki planowych krzyżówek sięgają pierwszej połowy XX wieku, gdy brazylijscy hodowcy zaczęli intensywnie poszukiwać bydła zdolnego do produkcji mleka w warunkach tropikalnych. Klasyczna holsztyno-fryzyjska, choć niezwykle wydajna w klimacie umiarkowanym, miała w Brazylii poważne problemy z adaptacją: wysoka temperatura, wilgotność, presja pasożytów i chorób tropikalnych wpływały negatywnie na płodność, przeżywalność cieląt oraz całkowitą długość użytkowania. Z kolei bydło gir odznaczało się świetną odpornością i przystosowaniem do ubogich pastwisk, lecz jego potencjał produkcji mleka był niższy niż typowych ras europejskich.

Rozwiązaniem okazało się kontrolowane krzyżowanie, którego celem było połączenie najlepszego zestawu cech obu ras założycielskich. Początkowo powstawały zwierzęta o bardzo zróżnicowanym udziale krwi holsztyno-fryzyjskiej i gir, lecz w praktyce szybko okazało się, że najkorzystniejsze dla klimatu Brazylii i dla wydajności mlecznej są kombinacje z przewagą genów rasy holsztyno-fryzyjskiej, uzupełnione o znaczący udział genów gir. W efekcie ustaliły się typowe proporcje, przy których obserwowano zjawisko heterozji – wyraźnego „wybicia” wydajności i odporności potomstwa ponad poziom obu ras rodzicielskich.

Formalne uznanie rasy Girolando nastąpiło w drugiej połowie XX wieku, a rozwój programów hodowlanych to głównie lata 70. i 80. Brazylijskie organizacje hodowców rozpoczęły wówczas prowadzenie ksiąg stadnych oraz systematyczną ocenę wartości hodowlanej. Opracowano standardy dotyczące typów użytkowych (przede wszystkim mleczno-mięsnych), budowy ciała, cech funkcjonalnych i parametrów wydajności. Stopniowo Girolando przekształciło się z lokalnego wyniku krzyżówek w pełnoprawną, uznaną rasę, stanowiąc jeden z filarów krajowej produkcji mleka w Brazylii.

Rozpoznanie sukcesu tej rasy w warunkach tropikalnych sprawiło, że zaczęto ją importować także do innych państw Ameryki Łacińskiej, a następnie Afryki i Azji. W wielu regionach, zwłaszcza tam, gdzie tradycyjne rasy europejskie słabo znosiły upał oraz choroby, Girolando stało się atrakcyjną alternatywą. Historyczny kontekst powstania rasy doskonale pokazuje, jak planowa selekcja oraz świadome wykorzystanie lokalnych zasobów genetycznych mogą odpowiedzieć na wyzwania związane ze zmianami klimatu i rozwojem rolnictwa w gorących strefach świata.

Charakterystyka ogólna i cechy użytkowe bydła Girolando

Girolando uznawane jest przede wszystkim za rasę mleczną, ale w praktyce ma wyraźny charakter użytkowania mięsno-mlecznego. Oznacza to, że choć priorytetem jest produkcja mleka, to zwierzęta te charakteryzują się także dobrymi przyrostami masy ciała, odpowiednim umięśnieniem i zadowalającą wydajnością rzeźną. Z tego powodu w wielu gospodarstwach wykorzystuje się je jako uniwersalne bydło gospodarskie, zwłaszcza tam, gdzie system produkcji jest bardziej ekstensywny i oparty na pastwiskach.

Zwierzęta tej rasy są średnie do dużych, o masywnej, ale funkcjonalnej budowie ciała. Krowy osiągają zwykle masę 500–650 kg, natomiast buhaje nierzadko przekraczają 800 kg. Sylwetka jest nieco bardziej „mięsista” niż u czystych holsztynów, ale zachowuje typ mleczny – z odpowiednią głębokością tułowia, pojemną klatką piersiową oraz szeroką miednicą. Girolando ma często wyraźne cechy zebu: niektóre osobniki zachowują garb nad łopatkami, charakterystyczny profil głowy oraz nieco luźniejszą skórę, co sprzyja termoregulacji.

Ubarwienie bywa zróżnicowane, jednak przeważają odmiany biało-czarne oraz biało-czerwone, przypominające umaszczenie rasy holsztyno-fryzyjskiej. Spotyka się również osobniki o umaszczeniu jednolitym, ciemnym lub jaśniejszym, co wynika z silnego wpływu rasy gir. Skóra jest zwykle ciemna, szczególnie wokół oczu, pyska i na grzbiecie, co stanowi naturalne zabezpieczenie przed intensywnym promieniowaniem słonecznym i zmniejsza podatność na poparzenia oraz niektóre choroby skóry.

Jednym z najważniejszych atutów Girolando jest wysoka odporność na stres cieplny. Połączenie genów zebu i bydła europejskiego daje korzystne cechy fizjologiczne: zdolność do lepszego odprowadzania ciepła, ciemniejszą, bardziej pigmentowaną skórę, gęstszą i często krótszą okrywę włosową oraz efektywniejsze wykorzystanie pasz o niższej wartości. Dzięki temu krowy tej rasy zachowują stosunkowo stabilną wydajność mleczną w warunkach, które dla ras typowo europejskich byłyby dużym wyzwaniem.

Średnia produkcja mleka w typowych warunkach brazylijskich jest niższa niż u najlepszych stad holsztyńskich w Europie, ale biorąc pod uwagę klimat i poziom żywienia, jest bardzo konkurencyjna. W dobrze prowadzonych stadach Girolando osiąga wydajności rzędu 4000–6000 kg mleka w laktacji, a w intensywnie zarządzanych fermach możliwe są jeszcze wyższe wyniki. Mleko charakteryzuje się zazwyczaj nieco wyższą zawartością tłuszczu i białka niż mleko czystej rasy holsztyno-fryzyjskiej, co ma znaczenie dla przemysłu serowarskiego.

Wydajność mięsna tej rasy jest zadowalająca, zwłaszcza u buhajków przeznaczanych na opas. Dobre przyrosty dzienne, przy stosunkowo skromnym żywieniu pastwiskowym, sprawiają, że Girolando znajduje zastosowanie również jako źródło mięsa w gospodarstwach, które nie chcą utrzymywać oddzielnych ras mięsnych. Tusze cechują się umiarkowanym otłuszczeniem, co odpowiada potrzebom rynku w wielu krajach rozwijających się.

Z punktu widzenia ekonomiki produkcji istotna jest także płodność i zdrowotność krów. Girolando słynie z dobrej płodności, relatywnie krótkiej przerwy międzywycieleniowej i dobrej przeżywalności cieląt. W warunkach tropikalnych, gdzie stres cieplny i choroby pasożytnicze często powodują duże straty, te cechy mają ogromną wartość. Krowy tej rasy bywają długowieczne, co zmniejsza koszty remontu stada i pozwala na bardziej efektywne wykorzystanie potencjału hodowlanego najlepszych matek.

Budowa, temperament i cechy funkcjonalne

Budowa ciała Girolando łączy elementy typowe dla bydła mlecznego i zebu. Głowa jest średniej wielkości, często o lekko garbonosym profilu, co jest dziedzictwem rasy gir. Uszy bywają dłuższe, nieco opadające, szczególnie u osobników z większym udziałem krwi zebu. Szyja jest umiarkowanie długa, klatka piersiowa głęboka i szeroka, co wskazuje na dobre rozwinięcie układu oddechowego i krążenia – cechy ważne dla zwierząt intensywnie produkujących mleko w gorącym klimacie.

Tułów jest dobrze związany, grzbiet raczej prosty, a zad szeroki, lekko opadający. Miednica o dobrym kształcie sprzyja łatwym wycieleniom, co ma znaczenie praktyczne w warunkach, w których dostęp do fachowej pomocy weterynaryjnej może być ograniczony. Kończyny są stosunkowo mocne, ze sprężystymi racicami odpornymi na choroby i uszkodzenia mechaniczne. To ważne u zwierząt utrzymywanych w systemach pastwiskowych, często na nierównym terenie.

Wymiona krów Girolando są dobrze wykształcone, o średniej wielkości, o jasno lub ciemno pigmentowanej skórze. Rozstawienie strzyków ułatwia zarówno dojenie ręczne, jak i mechaniczne, a poprawny kształt wymienia jest jednym z istotnych kryteriów selekcyjnych w tej rasie. Dobra jakość więzadeł wymienia i umiarkowane rozmiary redukują ryzyko urazów w trakcie wypasu. W obrębie rasy prowadzi się intensywną selekcję na cechy związane z długowiecznością wymienia, co ma przełożenie na dłuższy okres użytkowania krów.

Temperament Girolando jest na ogół spokojny, choć niekiedy nieco żywszy niż u typowych ras europejskich, co wynika z dziedzictwa zebu. U zwierząt przyzwyczajonych do obsługi i regularnego kontaktu z człowiekiem zachowanie jest łagodne, co sprzyja codziennej pracy w oborze i na pastwisku. U osobników pochodzących z bardziej ekstensywnych stad mogą pojawiać się cechy większej płochliwości lub czujności, ale w dobrze zarządzanych gospodarstwach temperament nie stanowi istotnego problemu.

Cenną cechą funkcjonalną jest duża odporność na choroby pasożytnicze, zwłaszcza te przenoszone przez kleszcze oraz owady krwiopijne. Skóra i sierść Girolando, częściowo odziedziczone po gir, wykazują mniejszą podatność na inwazje zewnętrzne w porównaniu z wieloma rasami europejskimi. Dodatkowo lepsza adaptacja do wysokich temperatur i wilgotności ogranicza częstość występowania schorzeń metabolicznych związanych z nadmiarem stresu cieplnego, takich jak spadek apetytu, zaburzenia płodności czy problemy z laktacją.

Girolando charakteryzuje się również dobrą zdolnością adaptacji do zróżnicowanych systemów żywienia. Radzi sobie na ubogich pastwiskach tropikalnych, może być utrzymywane w systemie półintensywnym, z dokarmianiem paszami treściwymi w okresach krytycznych, ale sprawdza się także w bardziej intensywnych systemach, z udziałem TMR i regularną kontrolą parametrów produkcyjnych. Ta elastyczność żywieniowa jest szczególnie istotna dla małych i średnich gospodarstw w krajach rozwijających się.

Występowanie i znaczenie gospodarcze

Naturalnym centrum występowania rasy Girolando jest Brazylia, gdzie stanowi ona jeden z filarów krajowego sektora mleczarskiego. Udział tej rasy w brazylijskiej produkcji mleka jest bardzo duży, a jej popularność wciąż rośnie, zwłaszcza w regionach o gorącym klimacie, takich jak Minas Gerais, Goiás, Bahia czy Mato Grosso. W wielu gospodarstwach Girolando jest rasą dominującą, wypierając w praktyce mniej odporne rasy europejskie.

Znaczenie gospodarcze Girolando wykracza jednak poza granice Brazylii. W ostatnich dekadach rozpowszechniła się ona w innych krajach Ameryki Łacińskiej – m.in. w Kolumbii, Wenezueli, Paragwaju, Boliwii oraz Nikaragui. Wszędzie tam, gdzie panują wysokie temperatury, a pastwiska mają charakter ekstensywny, rasa ta przyciąga uwagę hodowców jako kompromis między wysoką produkcją mleka a odpornością na warunki środowiskowe.

Coraz większym obszarem ekspansji Girolando jest Afryka Subsaharyjska. W wielu państwach tego regionu, takich jak Kenia, Tanzania, Uganda, Nigeria czy Ghana, prowadzi się programy doskonalenia krajowych stad bydła poprzez krzyżowanie miejscowych ras z Girolando lub wykorzystywanie nasienia buhajów tej rasy. Celem jest zwiększenie produkcji mleka oraz poprawa wydajności mięsnej przy jednoczesnym zachowaniu odporności na choroby i trudne warunki klimatyczne. Girolando bywa traktowane jako atrakcyjna alternatywa wobec importu klasycznych ras europejskich, które często zawodzą w gorącym klimacie.

W Azji rasa ta pojawia się głównie w krajach o silnie rozwiniętym rolnictwie tropikalnym, np. w Indiach, na Filipinach czy w niektórych regionach Indonezji. Często stanowi element programów krzyżowania z lokalnymi rasami mlecznymi oraz rasami zebu, takimi jak Sahiwal czy Red Sindhi. Dzięki temu buduje się stada bydła o lepszej produkcji mleka niż tradycyjne rasy miejscowe, ale jednocześnie dobrze przystosowane do panujących warunków.

Na tle innych ras bydła mlecznego Girolando odgrywa specyficzną rolę. Tam, gdzie klimat jest umiarkowany i technologia produkcji wysoko zaawansowana, rasy takie jak holsztyno-fryzyjska, jersey czy montbeliarde dominują w wielkich fermach. Natomiast w pasie tropików i subtropików to właśnie Girolando i podobne mu rasy „tropikalne” stają się podstawą rozwoju sektora mleczarskiego. W krajach o rosnącej klasie średniej i rosnącym popycie na mleko i produkty mleczne rola tej rasy będzie w przyszłości prawdopodobnie jeszcze większa.

Co istotne, Girolando ma znaczenie nie tylko w dużych, towarowych gospodarstwach, ale także w małych, rodzinnych farmach. Dobra wydajność przy ograniczonych nakładach, stosunkowo niewielkie wymagania pielęgnacyjne oraz umiejętność efektywnego wykorzystania pastwisk sprawiają, że rasa ta przyczynia się do poprawy bezpieczeństwa żywnościowego i dochodów rolników w regionach wiejskich. Dzięki niej wiele gospodarstw w krajach rozwijających się po raz pierwszy uzyskuje stabilne nadwyżki mleka, które można sprzedawać lub przetwarzać lokalnie.

Genetyka, udziały krwi i program hodowlany

Podstawą sukcesu rasy Girolando jest świadome zarządzanie udziałem krwi rasy holsztyno-fryzyjskiej i gir w populacji. Typowy, najczęściej spotykany wariant to zwierzęta o 5/8 krwi holsztyno-fryzyjskiej i 3/8 krwi gir. Taka proporcja uznawana jest za optymalną równowagę pomiędzy wysoką produkcją mleka a odpornością na stres cieplny, choroby i ubogie warunki żywieniowe. W praktyce funkcjonują jednak także inne odmiany udziału krwi, dostosowywane do specyficznych warunków danego regionu i strategii hodowlanej danego gospodarstwa.

Wyższy udział krwi holsztyno-fryzyjskiej (np. 3/4 lub 7/8) sprzyja zwiększeniu produkcji mleka, ale może nieco osłabiać odporność na ekstremalne warunki klimatyczne. Z kolei większy udział krwi gir (np. 1/2 lub 3/4) podnosi zdolności adaptacyjne, lecz często kosztem nieco niższej wydajności mlecznej. Zadaniem hodowców i doradców jest dobranie takiej kombinacji, która najlepiej odpowie na potrzeby lokalnego systemu produkcji, poziomu żywienia, warunków klimatycznych i ekonomicznych.

Program hodowlany Girolando w Brazylii oraz innych krajach opiera się na dokładnej rejestracji pochodzenia, ocenie użytkowości mlecznej, parametrów rozrodu i zdrowotności. Organizacje hodowlane prowadzą księgi stadne, w których uwzględnia się nie tylko wydajność, ale też szereg cech funkcjonalnych, takich jak długość okresu międzywycieleniowego, łatwość wycieleń, długowieczność, zdrowotność wymienia czy podatność na choroby pasożytnicze.

Coraz większą rolę odgrywają także narzędzia genomowe. Analizy DNA umożliwiają precyzyjniejszy dobór buhajów do krycia, ocenę wartości hodowlanej jeszcze przed wejściem zwierzęcia do użytkowania oraz kontrolę zróżnicowania genetycznego w populacji. Genomika pozwala również lepiej zrozumieć, które fragmenty genomu pochodzące od rasy gir odpowiadają za odporność na ciepło i choroby, a które elementy odziedziczone po holsztynie kreują wysoki potencjał produkcyjny. Dzięki temu możliwe jest prowadzenie ukierunkowanej selekcji, zachowującej pożądane cechy obu ras założycielskich.

Istotnym elementem programu hodowlanego jest także ocena typu i budowy ciała (tzw. ocena pokroju). Obejmuje ona m.in. ocenę nóg i racic, budowy wymienia, szerokości zadu, budowy klatki piersiowej i grzbietu. Te cechy, choć nie są bezpośrednio miernikiem wydajności mleka, silnie wpływają na długowieczność oraz zdrowotność krów, co ostatecznie przekłada się na opłacalność produkcji. W nowoczesnej hodowli Girolando, podobnie jak w przypadku innych czołowych ras na świecie, coraz większy nacisk kładzie się na tzw. cechy funkcjonalne, a nie tylko na maksymalizację litrów mleka.

Warunki utrzymania i wymagania środowiskowe

Jedną z przyczyn rosnącej popularności Girolando jest jego stosunkowo niewielka wrażliwość na specyficzne warunki środowiskowe, charakterystyczne dla klimatu tropikalnego. Wysoka temperatura, intensywne nasłonecznienie, wahania dostępności paszy w ciągu roku oraz obecność wielu pasożytów i chorób to wyzwania, którym nie wszystkie rasy bydła potrafią skutecznie sprostać. Girolando wykształciło zestaw cech, dzięki którym radzi sobie z tymi utrudnieniami lepiej niż większość ras europejskich.

Zwierzęta tej rasy mogą być utrzymywane w systemach pastwiskowych, półintensywnych i intensywnych. W systemach ekstensywnych, gdzie głównym źródłem paszy są pastwiska, Girolando wykorzystuje umiejętność efektywnego trawienia pasz objętościowych o różnej jakości. W porównaniu z holsztynem, ma mniejsze wymagania pokarmowe w przeliczeniu na litr wyprodukowanego mleka, co jest szczególnie ważne tam, gdzie dostęp do wysokiej jakości pasz treściwych jest ograniczony lub bardzo kosztowny.

Ważnym elementem dobrostanu tej rasy jest zapewnienie odpowiedniej ilości cienia i dostępu do wody. Choć Girolando odznacza się wysoką odpornością na stres cieplny, to w warunkach długotrwałych upałów brak zadaszeń, drzew czy wiat może odbić się na produkcji mleka i zdrowiu zwierząt. Z tego względu w nowoczesnych gospodarstwach tropikalnych często inwestuje się w proste wiaty, zadaszone stanowiska do doju oraz systemy pojenia, zapewniające chłodną wodę.

W systemach intensywnych, opartych na oborach wolnostanowiskowych i skarmianiu dawki TMR, Girolando wymaga właściwego zbilansowania dawki pokarmowej, dostosowanej do poziomu produkcji mleka i kondycji zwierząt. Przy dobrze zorganizowanym żywieniu oraz opiece weterynaryjnej rasa ta osiąga bardzo dobre rezultaty produkcyjne, jednocześnie wykazując większą tolerancję na wahania temperatury niż typowe rasy europejskie.

Istotne jest również prowadzenie systematycznej profilaktyki przeciwpasożytniczej, zwłaszcza w rejonach o intensywnej presji kleszczy i innych pasożytów zewnętrznych. Choć Girolando jest bardziej odporne niż wiele ras europejskich, to nie oznacza pełnej niewrażliwości na choroby. Regularne odrobaczanie, monitorowanie stanu skóry i sierści, stosowanie kąpieli przeciwpasożytniczych oraz kontrola wektorów chorób stanowią ważny element zarządzania zdrowiem stada.

Znaczenie społeczne, kulturowe i przyszłość rasy

W wielu regionach świata Girolando nie jest tylko kolejną rasą bydła mlecznego – staje się symbolem nowoczesnej hodowli przystosowanej do wyzwań związanych ze zmianami klimatu, rosnącą populacją ludności i potrzebą zrównoważonego rozwoju rolnictwa. W Brazylii rasa ta jest jednym z filarów krajowego wizerunku jako potentata w produkcji żywności pochodzenia zwierzęcego, a jednocześnie narzędziem budowania przewag konkurencyjnych na globalnym rynku mleka i produktów mlecznych.

Dla wielu małych gospodarstw rodzinnych Girolando stanowi szansę na wyjście z ubóstwa – stabilna produkcja mleka umożliwia regularne dochody, co sprzyja inwestycjom w gospodarstwo, edukację dzieci czy poprawę warunków życia. W ten sposób rasa ta pośrednio wpływa na rozwój obszarów wiejskich, ograniczenie migracji do miast i wzrost lokalnego przetwórstwa mleczarskiego. W niektórych regionach powstają spółdzielnie mleczarskie wyspecjalizowane w skupie i przetwórstwie mleka właśnie od krów tej rasy.

W sferze kultury rolniczej Girolando bywa prezentowane na wystawach, targach i konkursach hodowlanych. Hodowcy rywalizują o najlepsze sztuki pod względem pokroju, wydajności i jakości mleka, co sprzyja wymianie doświadczeń i podnoszeniu poziomu wiedzy hodowlanej. Dla wielu z nich osiągnięcia w hodowli tej rasy są powodem do dumy oraz elementem rodzinnej tradycji, przekazywanej z pokolenia na pokolenie.

Patrząc w przyszłość, Girolando ma szansę odegrać jeszcze większą rolę w globalnej produkcji mleka w strefach gorących. Wraz z postępującymi zmianami klimatycznymi, coraz większa część świata doświadcza upałów, susz oraz ekstremalnych zjawisk pogodowych. Rasy takie jak holsztyno-fryzyjska, mimo wysokiej wydajności, mogą mieć trudności z adaptacją do nowych warunków bez poważnych inwestycji w infrastrukturę chłodzącą. Girolando, dzięki swojej odporności, może stanowić ważny element strategii przystosowawczych sektora mleczarskiego.

W perspektywie genetycznej możliwy jest dalszy rozwój tej rasy poprzez selekcję na konkretne cechy: jeszcze lepszą jakość mleka, większą odporność na choroby, poprawę efektywności wykorzystania paszy czy zmniejszenie emisji gazów cieplarnianych na jednostkę produkcji. Wdrażanie nowoczesnych narzędzi hodowlanych, w tym selekcji genomowej, może przyspieszyć te procesy i uczynić z Girolando wzorcowy przykład rasy zaprojektowanej pod kątem wymogów rolnictwa w ciepłym klimacie.

Jednocześnie ważne będzie zachowanie różnorodności genetycznej w obrębie rasy oraz ochrona ras założycielskich, w szczególności gir, która wnosi do Girolando kluczowe cechy odpornościowe. Zbyt wąska selekcja na kilka najpopularniejszych buhajów mogłaby doprowadzić do utraty cennych wariantów genetycznych. Dlatego odpowiedzialna hodowla powinna uwzględniać zarówno postęp produkcyjny, jak i konieczność utrzymania szerokiej bazy genetycznej.

Girolando, jako rasa mięsno-mleczna o tropikalnym przeznaczeniu, stało się przykładem udanego połączenia tradycyjnej wiedzy hodowlanej z nowoczesnymi metodami selekcji. Łącząc cechy europejskiego bydła mlecznego i zebu, odpowiada na potrzeby współczesnego rolnictwa w szerokim pasie klimatu gorącego. Jego znaczenie gospodarcze, społeczne i hodowlane będzie prawdopodobnie nadal rosło, szczególnie tam, gdzie kluczowe są: wysoka wydajność, odporność, elastyczność i możliwość utrzymania zwierząt w zróżnicowanych warunkach środowiskowych.